نجات باغات پسته از آفت شیره خشک (پسیل) با یک روش ارگانیک
پسیل معمولی پسته یا همان شیره خشک یکی از آفات مهم باغهای پسته است که با مکیدن شیره گیاهی از برگها و اندامهای سبز درخت تغذیه میکند. وقتی جمعیت این آفت بالا میرود، برگها و شاخههای جوان تحت فشار قرار میگیرند و ترشحات چسبناک پسیل میتواند روی سطح برگها جمع شود. این ترشحات همان چیزی است که باغدار معمولاً به شکل شیره یا دوده روی درخت میبیند. پسیل معمولی پسته در مناطق پسته خیز ایران سابقه طولانی دارد و طغیان آن میتواند به کاهش رشد و عملکرد درخت منجر شود.
اما نکته جالب اینجاست که برای کنترل پسیل، همیشه قرار نیست اولین انتخاب شما سمپاشی باشد.
یکی از راههای کمخطرتر، تقویت کنترل بیولوژیک و حفظ دشمنان طبیعی آفت در باغ است. در مطالعات انجامشده روی پسیل پسته در ایران، زنبور پارازیتوئید و چند گونه کفشدوزک و بالتوری بهعنوان دشمنان طبیعی این آفت شناسایی شدهاند.
چرا پسیل را نباید فقط با سم دنبال کرد؟
وقتی تعداد پسیلها زیاد میشود، واکنش طبیعی بسیاری از باغدارها این است که سریع سراغ سمپاشی بروند. مشکل اینجاست که استفاده مکرر و بیهدف از حشرهکشها میتواند به دشمنان طبیعی آفت هم آسیب بزند.
در یک مطالعه روی پسیل معمولی پسته، مشخص شد برخی حشرهکشهای مورد بررسی برای پسیل نسبت به دو گونه کفشدوزک شکارگر اثر کشنده داشتند. همین موضوع نشان میدهد که انتخاب روش کنترل فقط بر اساس «کشتن سریع آفت» همیشه بهترین معیار برای یک برنامه مدیریت تلفیقی نیست.
از طرف دیگر، پژوهشهای انجامشده در باغهای پسته ایران نشان دادهاند که زنبور پارازیتوئید بهصورت طبیعی پورههای پسیل را پارازیته میکند. این زنبور میتواند چند نسل در سال داشته باشد و در تنظیم طبیعی جمعیت پسیل نقش داشته باشد.
بنابراین اگر تمام حشرات موجود در باغ را با یک سم عمومی از بین ببریم، ممکن است بخشی از نیروهای طبیعی مبارزه با پسیل را هم حذف کنیم.
بیشتر بخوانید: راز پیوند زدن موفق نهال پسته
کنترل بیولوژیک آفت پسیل معمولی پسته
روش ارگانیک برای کنترل پسیل پسته چیست؟
اگر بخواهیم یک روش ارگانیک و کمخطر را در اولویت قرار دهیم، حفظ و تقویت دشمنان طبیعی پسیل یکی از مهمترین گزینههاست.
در باغهای پسته، دشمنان طبیعی مختلفی میتوانند روی جمعیت پسیل اثر بگذارند؛ از زنبورهای پارازیتوئید گرفته تا کفشدوزکها و بالتوریها.
بهعنوان مثال، در یک مطالعه روی کفشدوزک، رهاسازی این شکارگر در باغهای پسته مورد بررسی قرار گرفت. در تیمارهایی که تعداد بیشتری از کفشدوزکها رها شدند، تراکم پسیل کاهش پیدا کرد و در برخی شرایط کاهش جمعیت بیش از ۵۰ درصد گزارش شد. البته این نتیجه مربوط به شرایط آزمایشی همان مطالعه است و نباید آن را برای همه باغها یک عدد ثابت در نظر گرفت.
پس «روش ارگانیک» لزوماً به معنی ریختن یک ماده طبیعی روی درخت نیست.
گاهی بهترین کار این است که محیط باغ را برای دشمنان طبیعی پسیل مناسب نگه داریم.
اولین قدم؛ قبل از هر کاری پسیل را پیدا کنید
یکی از اشتباهات رایج این است که باغدار بعد از دیدن چند برگ چسبناک، کل باغ را سمپاشی میکند.
در حالی که قبل از هر اقدامی باید مشخص شود:
- پسیل در چه مرحلهای قرار دارد؟
- تعداد پورهها زیاد است یا فقط چند حشره بالغ دیده میشود؟
- روی برگها شیره زیادی وجود دارد؟
- دشمنان طبیعی در باغ حضور دارند؟
- آیا جمعیت آفت در حال افزایش است یا تقریباً ثابت مانده؟
این بررسی اهمیت زیادی دارد، چون وجود چند پسیل بهتنهایی به معنی طغیان آفت نیست.
در مدیریت تلفیقی آفات، پایش منظم باغ یکی از پایههای اصلی تصمیمگیری است. حتی در دستورالعملهای مدیریت آفات، تأکید میشود که قبل از تصمیم به کنترل، جمعیت آفت و حضور دشمنان طبیعی بررسی شود.
کفشدوزکها را دشمن خودتان نکنید!
اگر در باغ پسته کفشدوزک، بالتوری یا حشرات شکارگر دیگر میبینید، تصور نکنید همه آنها آفت هستند.
برخی از همین حشرات میتوانند از پسیل و سایر حشرات مکنده تغذیه کنند.
در مطالعات مربوط به پسیل پسته، گونههای مختلف کفشدوزک، بالتوری، سنهای شکارگر و کنههای شکارگر بهعنوان دشمنان طبیعی این آفت معرفی شدهاند.
بنابراین یکی از سادهترین اصول مدیریت باغ این است:
هر حشرهای که روی درخت میبینید، لزوماً نیاز به حذف ندارد.
اگر حشرهای شکارگر باشد، ممکن است خودش بخشی از برنامه کنترل پسیل شما باشد.
یک روش ساده برای تشخیص فعالیت دشمنان طبیعی
به برگهای آلوده دقت کنید.
اگر روی برگها و میان جمعیت پسیل، حشرات شکارگر یا بقایای پورههای پارازیتهشده مشاهده میکنید، قبل از تصمیم به سمپاشی گسترده، وضعیت جمعیت آفت را با دقت بیشتری بررسی کنید.
وجود مومیایی پسیل میتواند نشانه فعالیت پارازیتوئید باشد. پژوهشهای انجامشده در رفسنجان نشان دادهاند که زنبور از دشمنان طبیعی مهم پسیل معمولی پسته در ایران است.
البته این به معنی آن نیست که هر باغی بدون هیچ اقدامی خودش از شر پسیل خلاص میشود. حتی مطالعات طولانیمدت نشان دادهاند که میزان پارازیته شدن طبیعی در بخش زیادی از فصل میتواند پایین باشد و بهتنهایی همیشه برای جلوگیری از افزایش شدید جمعیت پسیل کافی نیست.
پس باید واقعبین بود: کنترل بیولوژیک یک ابزار است، نه یک معجزه.
روغن و صابونهای حشرهکش چطور؟
در بعضی برنامههای کشاورزی ارگانیک، ترکیباتی مانند روغنهای مجاز و صابونهای حشرهکش برای مدیریت برخی آفات مکنده استفاده میشوند. برای نمونه، در دستورالعملهای IPM برخی محصولات، روغنهای مجاز، صابونهای حشرهکش و ترکیبات گیاهی در چارچوب تولید ارگانیک پذیرفته شدهاند.
اما اینجا یک نکته خیلی مهم وجود دارد:
ارگانیک بودن یک ماده به این معنی نیست که میتوان آن را بدون توجه به دوز، دما، مرحله رشد درخت و برچسب محصول مصرف کرد.
بهخصوص روغنها در شرایط گرم میتوانند خطر گیاهسوزی داشته باشند. بنابراین استفاده از هر محصول باید بر اساس برچسب همان محصول، ثبت آن برای پسته و شرایط منطقه انجام شود.
برای باغدار، «طبیعی بودن» نباید جای «مصرف اصولی» را بگیرد.
تغذیه زیاد، گاهی پسیل را هم خوشحال میکند!
یک نکته کمتر مورد توجه، مدیریت تغذیه درخت است.
مصرف بیش از حد نیتروژن میتواند رشد رویشی را زیاد کند و در بعضی سیستمهای باغی شرایط را برای افزایش برخی آفات مکنده مناسبتر کند. در منابع مدیریت آفات نیز از پرهیز از مصرف بیش از حد نیتروژن بهعنوان یکی از اقدامات فرهنگی برای مدیریت آفات مکنده یاد شده است.
بنابراین اگر درخت پسته شما رشد سبز بسیار شدید دارد، نباید فقط به این دلیل که «درخت سرحال است» کود بیشتری بدهید.
تغذیه باید متعادل و بر اساس نیاز واقعی درخت باشد.
گرد و خاک باغ را هم دستکم نگیرید
شاید در نگاه اول ارتباط گرد و خاک با پسیل عجیب به نظر برسد، اما محیط باغ روی عملکرد دشمنان طبیعی اثر میگذارد.
در مدیریت آفات، حفظ زیستگاه مناسب برای حشرات مفید و کاهش شرایطی که فعالیت آنها را مختل میکند، اهمیت دارد. برای برخی آفات مکنده نیز کاهش گردوغبار و حفظ شرایط مناسب برای پارازیتوئیدها و شکارگرها توصیه شده است.
بنابراین مدیریت کف باغ، علفهای هرز، گردوغبار و رفتوآمد ماشینآلات فقط مسئله ظاهری نیست؛ بخشی از مدیریت کلی باغ است.
اگر پسیل شدید شد چه کار کنیم؟
اینجا دیگر نباید روی کلمه «ارگانیک» آنقدر پافشاری کرد که واقعیت باغ را نادیده بگیریم.
اگر جمعیت پسیل از کنترل خارج شده، خسارت اقتصادی ایجاد کرده و دشمنان طبیعی توان کنترل آن را ندارند، ممکن است استفاده از یک حشرهکش ثبتشده و مناسب در قالب مدیریت تلفیقی آفات ضروری شود.
نکته مهم این است که انتخاب سم باید بر اساس آفت، مرحله رشدی، ثبت محصول، زمان مصرف، خطر برای زنبورها و دشمنان طبیعی و دستورالعمل برچسب انجام شود. استفاده مکرر از یک ماده نیز میتواند خطر مقاومت آفت را افزایش دهد. پژوهشها درباره پسیل پسته در ایران نیز موضوع مقاومت و اثر منفی برخی حشرهکشها بر دشمنان طبیعی را مطرح کردهاند.
پس هدف واقعی این نیست که بگوییم «هرگز سم نزن».
هدف این است که سمپاشی آخرین تصمیم بیفکرانه نباشد و بخشی از یک برنامه مدیریتشده باشد.
برنامه ساده برای نجات باغ از پسیل
| مرحله | کاری که باید انجام شود |
|---|---|
| ۱ | بررسی برگها و شاخههای جوان |
| ۲ | تخمین جمعیت پسیل و پورهها |
| ۳ | بررسی کفشدوزک، بالتوری و پارازیتوئیدها |
| ۴ | بررسی وضعیت تغذیه و مصرف نیتروژن |
| ۵ | مدیریت گردوغبار و شرایط کف باغ |
| ۶ | تقویت دشمنان طبیعی در صورت امکان |
| ۷ | استفاده از روشهای مجاز ارگانیک در صورت مناسب بودن |
| ۸ | در طغیان شدید، تصمیمگیری برای کنترل شیمیایی بر اساس IPM |
این برنامه یک نکته مهم دارد: اول تشخیص، بعد تصمیم.
آیا میشود پسیل را کاملاً حذف کرد؟
نه، و اتفاقاً هدف در مدیریت حرفهای باغ هم معمولاً «صفر کردن هر حشره» نیست.
وجود تعداد محدودی از آفت ممکن است با وجود دشمنان طبیعی همراه باشد و تا زمانی که جمعیت به سطح خسارت اقتصادی نرسیده، الزاماً به معنی نیاز به سمپاشی نیست.
هدف اصلی این است که جمعیت پسیل زیر سطحی بماند که به رشد و عملکرد اقتصادی باغ آسیب جدی بزند.
به همین دلیل، باغدار باید به جای نگاه کردن به یک برگ آلوده، روند جمعیت آفت را در کل باغ بررسی کند.
نهال سالم، شروع مدیریت بهتر باغ پسته
مدیریت آفات از روزی که پسیل روی برگ دیده میشود شروع نمیشود؛ پایه آن از زمان احداث باغ شکل میگیرد.
نهال سالم، رقم متناسب با منطقه، آبیاری مناسب، تغذیه متعادل و مدیریت درست تاج درخت، همه روی توان درخت برای تحمل تنشها اثر دارند.
در نهالستان نوین گردو نیز هنگام انتخاب نهال برای احداث باغ، توجه به سلامت نهال، مشخصات رقم و سازگاری آن با شرایط منطقه اهمیت دارد. البته حتی نهال باکیفیت هم اگر در باغ با آبیاری نامناسب، تغذیه افراطی یا مدیریت ضعیف آفات روبهرو شود، نمیتواند تمام ظرفیت خودش را نشان دهد.
جمع بندی
برای نجات باغ پسته از شیره خشک، همیشه اولین راهحل یک سم قوی نیست. پایش منظم، حفظ دشمنان طبیعی پسیل، مدیریت تغذیه و شرایط باغ و استفاده حسابشده از روشهای کمخطرتر میتواند بخش مهمی از برنامه کنترل باشد. در ایران، دشمنان طبیعی مختلفی از جمله زنبور پارازیتوئید، کفشدوزکها و بالتوریها علیه پسیل معمولی پسته فعالیت دارند. اگر جمعیت آفت از کنترل خارج شود، مدیریت تلفیقی میتواند در کنار روشهای غیرشیمیایی از ابزارهای شیمیایی ثبتشده نیز استفاده کند. مهم این است که تصمیم بر اساس مشاهده و پایش باغ گرفته شود، نه صرفاً دیدن چند برگ چسبناک.
